परिचय
बिश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, अर्थात् बिपी कोइराला, नेपाली राजनीतिका एक
अमर पात्र हुन् । उनी केवल राजनीतिज्ञ मात्रै होइनन्, साहित्यकार, समाजवादी चिन्तक, र लोकतन्त्रका महान योद्धा पनि थिए । उनको जीवन नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहाससँग गहिरो रूपमा
गाँसिएको छ । बिपी कोइरालाको योगदानले नेपालको राजनीतिक दिशा परिवर्तन गर्यो र
उनले नेपाली जनतालाई स्वतन्त्रता, समानता र सामाजिक न्यायको चेतना दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले
।
प्रारम्भिक जीवन र
शिक्षा
बिपी कोइरालाको जन्म सन् १९१४ जुलाई ८ मा भारतको बनारस
(वाराणसी) मा भएको थियो । उनका पिता कृष्णप्रसाद कोइराला पनि एक राजनीतिक
चेतनायुक्त व्यक्ति थिए, जसको
प्रभाव बालक बिपीमा निकै देखिन्थ्यो । बाल्यकालदेखि नै उनीमा अध्ययन र लेखनप्रतिको
रुचि प्रकट हुन्थ्यो ।
बिपीले प्रारम्भिक शिक्षा भारतमै लिए ।
उच्च शिक्षा भारतकै काशी हिन्दू विश्वविद्यालय (BHU)
र कलकत्तास्थित प्रेसीडेन्सी कलेजबाट
पाए । उनले राजनीति शास्त्र, अर्थशास्त्र र कानूनमा गहिरो अध्ययन गरे । पछि उनी वकालत पढ्न
कलकत्ताबाट इंगल्यान्ड पनि गएका थिए ।
राजनीतिक जीवनको
सुरुवात
बिपी कोइरालाले भारतीय स्वतन्त्रता
आन्दोलनमा समेत भाग लिएका थिए । महात्मा गान्धी र पं. नेहरूबाट उनी प्रभावित थिए र
उनले भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसका क्रियाकलापमा समेत संलग्नता जनाए ।
तर उनको मुटु सधैं नेपालमै थियो । उनी
नेपाल फर्किएपछि नेपाली जनताको स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रका पक्षमा लागे । सन् १९४७
मा उनले नेपाली
राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापना गरे, जसले पछि नेपाली कांग्रेसको रुप लियो । उनले नेपालमा राणा
शासनको विरुद्ध लड्न सुरु गरे । राणा शासनको कठोर प्रतिरोध गरेकै कारण उनी थुप्रै
पटक भारत निर्वासनमा रहनुपर्यो ।
सन् १९५०-५१ को सशस्त्र क्रान्ति बिपी कोइरालाको
नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेसले सुरु गर्यो । राणा शासनको अन्त्य गराएर राजा
त्रिभुवनको नेतृत्वमा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको सुरुवात गरियो । यो नेपालको
इतिहासको एउटा क्रान्तिकारी मोड थियो जसको श्रेय मुख्य रूपमा बिपी कोइरालालाई
जान्छ ।
नेपालको पहिलो
निर्वाचित प्रधानमन्त्री
सन् १९५९ मा नेपालको इतिहासमै पहिलो पटक लोकतान्त्रिक
निर्वाचन भयो
। नेपाली कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गरेपछि बिपी कोइराला नेपालका पहिलो
जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री
बने । प्रधानमन्त्री हुँदा उनले धेरै
प्रगतिशील सुधारहरु ल्याए :
- भूमि सुधार कार्यक्रमको थालनी
- शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सुधार
- गरिब, किसान र मजदुरको हितमा नीतिहरू
- प्रेस स्वतन्त्रता र मानव अधिकारको संरक्षण
तर,
उनको शासन लामो समय टिक्न सकेन ।
सन् १९६० डिसेम्बर १५ मा राजा
महेन्द्रले संसद भंग गरी पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे र बिपी कोइरालालाई
गिरफ्तार गरियो ।
जेल जीवन र आत्मबल
बिपी कोइरालाको जीवनको धेरै भाग जेलमा
बितेको थियो । राजा महेन्द्रको शासनकालमा उनी करिब ८ वर्ष लामो जेल जीवनमा परे । जेलमा हुँदा उनले अनेकौं साहित्यिक कृति लेखे – जसमा 'मोदी आइन', 'तीन घुम्ती', 'सुम्निमा', 'झुन्ड', 'नेरूदाको पत्र', जस्ता कालजयी कृतिहरू
छन् ।
जेलको पीडाले उनको आत्मबललाई कहिल्यै
कमजोर बनाउन सकेन । उनी सधैं लोकतन्त्रको पक्षमा अडिग रहे । उनलाई जेलले शारीरिक
कष्ट दियो, तर
विचारमा झन बलियो बनायो । जेल जीवनमा रहँदा उनले आत्मकथा र समाजवादी चिन्तनमाथि
लेखहरू लेखे ।
निर्वासन र पुन: आगमन
सन् १९६८ मा रिहा भए पछि बिपी कोइराला
भारतमा निर्वासित जीवन बिताउँदै आएका थिए । उनले त्यहाँबाट पनि नेपाली राजनीतिको
नेतृत्व गर्न छाडेनन् । भारतमा रहँदा उनले धेरै नेपाली कार्यकर्तालाई संगठित राखे
।
सन्
१९७६ मा उनले नारा दिए, "राष्ट्रिय
एकता र मेलमिलाप" ।
यस नाराले राजनीतिक समन्वय, संवाद
र लोकतान्त्रिक सहिष्णुता स्थापना गर्ने प्रयास गर्यो ।
सन् १९७७ मा उनी स्वेच्छाले नेपाल
फर्किए, जसका
लागि तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले अनुमति दिएका थिए । नेपाल फर्किएपछि पनि उनले
निरन्तर पञ्चायती
व्यवस्थाको विरोध गरे र बहुदलीय प्रणालीको वकालत गरे ।
साहित्यमा योगदान
बिपी कोइराला नेपाली साहित्यका एक
उच्चकोटिका लेखक पनि थिए । उनी आधुनिक नेपाली साहित्यको संस्थापकमध्ये एक
मानिन्छन् । उनका साहित्यिक कृतिहरूमा गहिरो सामाजिक यथार्थ, नारी चेतना, अस्तित्ववाद, मनोविश्लेषण, र राजनीतिक चेतना
पाइन्छ ।
मुख्य कृतिहरू:
- सुम्निमा
– किराँत सभ्यताको पृष्ठभूमिमा
आधारित सामाजिक चिन्तन
- तीन घुम्ती
– जातीय विभेद र प्रेम
- मोदी आइन
– ग्रामीण महिलाको कथा
- झुन्ड
– वर्ग संघर्ष
- बिपी कोइरालाका कथा
– समसामयिक नेपाली समाजको चित्रण
उनको लेखनशैली सरल, गहिरो र मनोवैज्ञानिक
विश्लेषणमा आधारित हुन्छ ।
अन्तिम दिनहरू र निधन
बिपी कोइरालालाई क्यान्सर रोग थियो ।
उनले भारतमा उपचार गराइरहेका थिए । उनको निधन सन् १९८२ जुलाई
२१ मा
काठमाडौंमा भयो । उनको निधनले सम्पूर्ण नेपाली समाज शोकमा डुबेको थियो । उनले
देखाएको सपना – लोकतन्त्र, मानव
अधिकार र समाजवाद – आज पनि नेपाली जनताको प्रेरणाका स्रोत बनेका छन् ।
बिपी कोइरालाको
योगदान र सन्देश
बिपी कोइराला केवल राजनीतिज्ञ थिएनन्, उनी राष्ट्रनिर्माता, विचारक, सुधारक र साहित्यकार थिए । उनका जीवनका
मुख्य सन्देशहरु:
१.
लोकतन्त्रको लागि त्याग गर्न तयार हुनुपर्छ
२.
व्यक्तिको स्वतन्त्रता र मानवीय गरिमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ
३.
राजनीति केवल सत्ता प्राप्तिका लागि होइन,
सेवा र परिवर्तनका लागि हो
४.
साहित्य समाजको ऐना हो, यसले
चेतना फैलाउँछ
निष्कर्ष
बिपी कोइरालाको जीवन संघर्ष, सिद्धान्त र सेवा– यी
तीन आधारमा खडा भएको थियो । उनले देखाएको सपना अहिले पनि नेपालको राजनीतिको मूल
आधार बनेको छ । उनले लोकतन्त्रका लागि दिएको बलिदानलाई कहिल्यै भुल्न सकिँदैन ।
उनको जीवनले हामीलाई विचार र संकल्प भए
व्यक्तिले इतिहास बदल्न सक्छ भन्ने कुरा सिकाउछ । आजको युवाले बिपी कोइरालाको
विचारबाट प्रेरणा लिएर देशको समुन्नत भविष्य निर्माण गर्न सक्छन् ।