– सन्तोष पोखरेल
विश्वका धेरै देशहरूले कर्मचारी तथा विद्यार्थीको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक सन्तुलन कायम राख्न साप्ताहिक रूपमा दुई दिन बिदा दिने व्यवस्था गरेका छन्। अधिकांश विकसित तथा विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा शनिबार र आइतबार दुई दिन बिदा दिने प्रचलन छ। हाल United States, Canada, United Kingdom, Germany, France, Japan, South Korea, Australia, New Zealand, India लगायत अधिकांश देशमा विद्यालय तथा सरकारी कार्यालयहरूमा हप्ताको दुई दिन बिदा दिने व्यवस्था छ। केही खाडी राष्ट्रहरूमा पनि हाल शुक्रबार–शनिबार वा शनिबार–आइतबार दुई दिन बिदा दिने अभ्यास रहेको छ।
शिक्षाको गुणस्तरका दृष्टिले हेर्दा दुई दिन बिदा भएका देशहरू विश्वका उत्कृष्ट शिक्षा प्रणाली भएका राष्ट्रहरूमा पर्छन्। उदाहरणका लागि, Finland, Japan, Canada र Germany का विद्यार्थीहरू अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक मूल्याङ्कनमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने गर्दछन्। यी देशहरूले बिदाको अवधि बढाएर मात्र नभई विद्यालय समयको प्रभावकारी उपयोग, विद्यार्थी–केन्द्रित शिक्षण, प्रविधिको प्रयोग, गृहकार्यको सन्तुलित व्यवस्था तथा सिकाइको गुणस्तरमा विशेष ध्यान दिएका छन्।
दुई दिन बिदाको सकारात्मक प्रभाव धेरै छन्। पहिलो, विद्यार्थी तथा शिक्षकलाई पर्याप्त आराम र पुनः ऊर्जावान हुने अवसर मिल्छ। दोस्रो, परिवारसँग समय बिताउने, खेलकुद, सिर्जनात्मक गतिविधि तथा सामाजिक सहभागितामा वृद्धि हुन्छ। तेस्रो, मानसिक तनाव कम भई सिकाइप्रतिको रुचि बढ्छ। चौथो, शिक्षकलाई पाठ योजना, मूल्याङ्कन र व्यावसायिक विकासका लागि अतिरिक्त समय प्राप्त हुन्छ। परिणामस्वरूप विद्यालयमा उपस्थित हुँदा विद्यार्थी र शिक्षक दुवै बढी उत्पादक र उत्साही हुन्छन्।
यद्यपि यसका केही नकारात्मक पक्ष पनि छन्। यदि विद्यालयले बाँकी पाँच दिनको समय प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सकेन भने पाठ्यक्रम सम्पन्न गर्न कठिन हुन सक्छ। कमजोर व्यवस्थापन भएका क्षेत्रमा विद्यार्थीहरू बिदाको समय अत्यधिक मोबाइल, टेलिभिजन वा अन्य अनुत्पादक गतिविधिमा खर्च गर्न सक्छन्। गरिब तथा पिछडिएका समुदायका विद्यार्थीहरूमा सिकाइको निरन्तरता घट्ने सम्भावना पनि रहन्छ। साथै अभिभावक दुवै कामकाजी भएमा साना बालबालिकाको हेरचाह व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।
समग्रमा हेर्दा विश्वका धेरै सफल शिक्षा प्रणाली भएका देशहरूमा दुई दिन साप्ताहिक बिदा रहे पनि उनीहरूको सफलता बिदाको संख्याभन्दा बढी शिक्षण–सिकाइको गुणस्तर, विद्यालय व्यवस्थापन, शिक्षकको क्षमता र विद्यार्थीको सिकाइ वातावरणमा निर्भर रहेको देखिन्छ। त्यसैले कुनै पनि देशले दुई दिन बिदाको अभ्यास अपनाउँदा समय व्यवस्थापन, सिकाइ उपलब्धि र शैक्षिक गुणस्तरलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। उचित योजना र प्रभावकारी कार्यान्वयनका साथ दुई दिनको बिदा विद्यार्थी र शिक्षक दुवैका लागि लाभदायक सावित हुन सक्छ।
