वर्तमान युवा पुस्तामा नयाँ प्रविधिले पारेको नकारात्मक प्रभाव र त्यसबाट बच्ने उपाय

 

सन्तोष पोख्रेल 

परिचय 

सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै आजको युवा पुस्ता डिजिटल संसारसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ। मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, इन्टरनेट, कृत्रिम क्षमता  (AI) लगायतका नयाँ प्रविधिले शिक्षा, सञ्चार र रोजगारीका क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएका छन्। तर, यसको अनियन्त्रित र असन्तुलित प्रयोगले वर्तमान युवा पुस्तामा विभिन्न नकारात्मक प्रभाव पनि पारेको छ। यस लेखमा ती प्रभावहरू र तिनबाट बच्ने उपायहरू प्रस्तुत गरिएको छ।

१. नयाँ प्रविधिले पारेका नकारात्मक प्रभावहरू

१.१ समयको दुरुपयोग र लत (Addiction)

मोबाइल गेम, टिकटक, फेसबुक, इन्स्टाग्राम जस्ता सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले युवाहरू समयको सदुपयोग गर्न असफल भइरहेका छन् । पढाइ, पारिवारिक समय र आत्मविकासमा खर्च हुनुपर्ने समय स्क्रिनमै सीमित हुँदा मानसिक तथा शैक्षिक क्षति बढ्दै गएको छ।

१.२ मानसिक स्वास्थ्यमा असर

लगातार स्क्रिन हेर्ने बानी, अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति र अनावश्यक सूचनाको भारले तनाव, चिन्ता, आत्मविश्वासको कमी र तनाब (डिप्रेसन) जस्ता समस्या युवामा बढिरहेका छन्। ‘लाइक’ र ‘भ्यु’ को आधारमा आत्ममूल्यांकन गर्ने प्रवृत्ति खतरनाक बन्दै गएको छ।

१.३ सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुनु

भर्चुअल सम्बन्ध बलियो भएजस्तो देखिए पनि वास्तविक सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएका छन्। परिवारका सदस्य, साथीभाइ र समाजसँग प्रत्यक्ष संवाद घट्दै जाँदा युवामा एक्लोपन (Loneliness) बढेको छ।

१.४ शैक्षिक गिरावट

इन्टरनेटले सजिलै सामग्री उपलब्ध गराए पनि कपी–पेस्ट संस्कृतिले सिर्जनशीलता घटाएको छ। अनलाइन गेम र सामाजिक सञ्जालका कारण ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्दा पढाइप्रति रुचि घट्ने र नतिजा कमजोर हुने समस्या देखिन्छ।

१.५ नैतिकता र मूल्यमा ह्रास

अनियन्त्रित डिजिटल सामग्री—हिंसा, अश्लीलता, गलत सूचना—ले युवाको सोच, व्यवहार र नैतिक मूल्यमा नकारात्मक असर पारेको छ । सही–गलत छुट्याउने क्षमता कमजोर हुने खतरा बढेको छ।

१.६ साइबर अपराध र गोपनीयताको जोखिम

नक्कली प्रोफाइल, साइबर बुलिङ, ठगी, ह्याकिङ र व्यक्तिगत जानकारी दुरुपयोग जस्ता समस्यामा युवा सजिलै फस्ने गरेका छन्। प्रविधि ज्ञानको अभावले जोखिम अझ बढेको छ ।

२. नकारात्मक प्रभावबाट बच्ने उपायहरू

२.१ प्रविधिको सन्तुलित र जिम्मेवार प्रयोग

युवाले प्रविधिलाई साधनका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ, लक्ष्यका रूपमा होइन। स्क्रिन टाइम सीमित गर्ने, अनावश्यक एप हटाउने र समय व्यवस्थापन गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।

२.२ डिजिटल साक्षरता र सचेतना

विद्यालय, कलेज र समुदायमा डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गरी सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोग, तथ्य जाँच (Fact-checking) र साइबर सुरक्षाबारे ज्ञान दिनु पर्छ ।

२.३ परिवार र अभिभावकको भूमिका

अभिभावकले नियन्त्रण मात्र होइन, मार्गदर्शन गर्ने भूमिका खेल्नुपर्छ। युवासँग खुलेर संवाद गर्ने, उनीहरूको अनलाइन गतिविधिबारे चासो राख्ने र सकारात्मक प्रयोगमा प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

२.४ शारीरिक, सामाजिक र सिर्जनशील गतिविधिमा संलग्नता

खेलकुद, योग, ध्यान, साहित्य, संगीत, समाजसेवा जस्ता गतिविधिमा युवालाई सक्रिय बनाउँदा मानसिक स्वास्थ्य सुधार हुन्छ र प्रविधिप्रतिको अत्यधिक निर्भरता घट्छ ।

२.५ आत्मअनुशासन र लक्ष्य निर्धारण

युवाले आफ्ना जीवन लक्ष्य स्पष्ट गरी प्रविधिलाई त्यस लक्ष्य प्राप्तिको सहयोगी बनाउनु पर्छ। आत्मअनुशासन र आत्मनियन्त्रणको अभ्यास अत्यन्त आवश्यक छ।

२.६ सरकार र संस्थागत पहल

सरकारले साइबर कानुन कडा बनाउने, हानिकारक सामग्री नियमन गर्ने र युवामैत्री डिजिटल नीति ल्याउनु जरुरी छ। विद्यालय र कलेजमा परामर्श सेवाको व्यवस्था पनि प्रभावकारी उपाय हो।

निष्कर्ष

नयाँ प्रविधि आफैंमा न त पूर्ण रूपमा खराब छ, न त पूर्ण रूपमा राम्रो। यसको सही वा गलत प्रभाव प्रयोगकर्ताको सोच, प्रयोगशैली र अनुशासनमा निर्भर हुन्छ। वर्तमान युवा पुस्ताले प्रविधिको सदुपयोग गर्दै नकारात्मक प्रभावबाट जोगिन सकेमा, यही प्रविधि उनीहरूको उज्ज्वल भविष्य निर्माणको सबल आधार बन्न सक्छ। त्यसैले, प्रविधिसँग होइन, प्रविधिको गलत प्रयोगसँग लड्नु आजको आवश्यकता हो।